Het verhaal als didactisch middel

Het verhaal kan een krachtig didactisch middel zijn binnen cultuureducatie. Door middel van een goed verteld verhaal kunnen leerlingen zich inleven in een situatie, worden kennis en inzicht overgedragen en krijgen leerlingen een optimale cultuurbeleving aangereikt. Een goed verhaal stuurt zo het leerproces.

'Een geluksvogel noemen ze me. Als je elf jaar bent, en door de dood van een neef, erf je zijn bezittingen en zijn titels. Ben je dan een geluksvogel? Als je elf bent en je wordt naar een paleis in een vreemde stad gebracht, ver van je familie. Ben je dan een geluksvogel?'

Dit citaat is afkomstig uit een verhaal over Willem van Oranje en wordt gebruikt in het Zuid-Hollandse project 'Geschiedenis in levende lijve'. Een ander recent voorbeeld van de inzet van verhalen binnen cultuureducatie is het project Salaam Aleikum Sjalom*, een media-educatieproject waarin Amsterdamse gezinnen met joodse en islamitische achtergrond zichzelf en elkaar portretteerden en zo meer kennis en begrip voor elkaars achtergrond kregen. Verhalen spelen in deze voorbeelden een centrale rol in het leerproces. Maar hoe doe je dat, een verhaal onderwijskundig op een effectieve manier inzetten?

Leren

Leren betekent een volwaardig leerproces tot stand brengen. Je laat leerlingen niet zonder achterliggend doel genieten van een mooie dansvoorstelling. Je neemt de klas niet zomaar mee voor een bezoek aan de bibliotheek. En ook met het gericht leren kijken naar een fototentoonstelling heb je een bedoeling. Deze bedoeling ligt besloten in de kerndoelen die voor het onderwijs zijn geformuleerd. Leerlingen moeten leren hoe beelden, taal, muziek, spel en beweging te gebruiken zijn om gevoelens en ervaringen uit te drukken en om ermee te communiceren.

Een goed verhaal stuurt het leerproces

Een leerproces realiseer je door leerfuncties te vervullen. Onderwijsonderzoekers Boekaerts en Simons** onderscheiden drie soorten leerfuncties die samen zorgen voor een volwaardig leerproces: de voorbereidingsfunctie, de verwerkingsfunctie en de regulatiefunctie. Verantwoorde educatieprojecten bestaan uit drie elementen: het activeren van de voorkennis (hiermee wordt de voorbereidingsfunctie gerealiseerd), het beleven (voor de verwerkende leerfunctie) en de reflectie (de regulatieve leerfunctie).*** Verhalen kunnen in deze drie elementen een rol vervullen als didactisch middel. Ze sturen het leerproces.

 

Het verhaal om de voorkennis te activeren

Volgens de leertheorie van David Ausubel wordt nieuwe kennis beter opgenomen naarmate die beter geïntegreerd kan worden in bestaande kennis. Ausubel formuleert het als volgt: 'Betekenisvol leren kan niet plaatsvinden zonder dat je het relateert aan wat je al weet.' Hiervoor zijn advance organisers te gebruiken, oftewel 'voortaken'. Het vertellen van een verhaal is zeer geschikt als zo'n voortaak. Een poppenspel in het theater kun je bijvoorbeeld voorbereiden door met een verhaal in de klas de kleuters alvast kennis te laten maken met de hoofdpersonen, de karakters en de gevoelens in de voorstelling. Een kunstexpositie krijgt een andere dimensie als je een verhaal vertelt over de kunstenaar. Zo geven de brieven van Vincent van Gogh een extra lading aan de beleving van zijn schilderijen. Op deze manier worden beleving en het opdoen van nieuwe kennis zo optimaal mogelijk voorbereid.

Het verhaal als beleving

Een goed verteld verhaal zet leerlingen aan tot verwondering. Het roept vragen en emoties bij hen op. Een verhaal doet een beroep op de verbeeldingskracht en het inlevingsvermogen en het voert je mee, weg van het hier en nu. Helemaal als leerlingen worden uitgenodigd tot interactie (meezingen, meespelen, vragen stellen), creëer je een optimale leerervaring.

Een verhaal vertelt meer dan alleen feiten. Met een verhaal worden de keuzes waar de hoofdpersonen in hun leven voor stonden en de daaraan verbonden emoties verbeeld. Het effect is dat leerlingen vragen stellen alsof ze oog in oog staan met de echte persoon. Maar, leerlingen beleven niet alleen een spannend verhaal, ze doen ook een bijzondere leerervaring op.

Een verhaal als reflectie

Tot slot kun je het verhaal gebruiken voor het verwerken van wat je leerlingen hebben geleerd en beleefd. Met een verhaal kun je ze terug laten kijken op de leerervaring. Aandacht voor reflectie is onmisbaar in cultuureducatie. De beleving van cultuur is van wezenlijk belang, maar onderwijs gaat altijd over de vraag 'Wat hebben we geleerd vandaag?' Het onderdeel reflectie kun je vormgeven door leerlingen zelf een verhaal te laten schrijven. Daarmee reguleer je het verloop van hun eigen denk- en leerproces. Zo kunnen leerlingen bijvoorbeeld na het kijken van een animatiefilm een vervolgverhaal of een ander einde vertellen of tekenen. Daarmee kan zelfs een nieuwe start voor een animatiefilm ontstaan.

Verhalen doen hun werk in het leerproces. Het is de kunst het verhaal op de juiste manier en op het juiste moment in het leerproces in te zetten. Dat maakt het verhaal niet alleen tot een prachtig, maar ook tot een krachtig didactisch middel.

Marieke Zeeman en Annemarie de Regt

Zeeman & de Regt Onderwijskundigen (www.zeemanderegt.nl) zijn gespecialiseerd in cultuureducatie en in het bijzonder erfgoededucatie. Het citaat is afkomstig uit de monoloog 'Willem van Oranje' geschreven door Willy Hilverda. (www.geschiedenislab.nl)

Dit artikel verscheen eerder in de C-po, kwartaalblad voor het primair onderwijs in Noord-Holland. De C-po wordt uitgegeven door Plein C.

 

Bik en Verhalen

Veel bik'ers gebruiken verhalen als onderwerp of vertrekpunt voor hun projecten. Bekijk hier een kleine selectie uit de Noord-Hollandse bik'ers die verhalen gebruiken in hun projecten.

< Terug naar regio-pagina Alkmaar

 

*Zie: www.bernicesiewe.nl, onder projecten
** T. van der Veen en J. van der Wal, Van leertheorie naar onderwijspraktijk, Groningen/Houten 2003.
***Annemarie de Regt, Marieke Zeeman en Thea de Langen, Theoretisch kader voor erfgoededucatie, Hengelo 2008.